સનેડો એટલે શું ?
( લગ્ન પ્રસંગે યોજાતા રાસ-ગરબા વખતે સનેડો ગવાતો ત્યારે મનમાં થતુ,આ સનેડો એટલે શું ? કોઈની પાસે સાચો જવાબ મળતો ન હતો અંતે એક સરસ પુસ્તક હાથ લાગ્યું "લોકમહાકાવ્ય અને બીજા લેખો" જેના લેખક છે શ્રી હસુ યાજ્ઞિક. આ લેખ ઉપરોક્ત પુસ્તક માંથી સાભાર લેવામા આવ્યો છે અને લોકો સુધી આ માહિતી પહોંચે તેવા શુભ આશયથી અહીં ઉપરોક્ત પુસ્તકમાંથી લઈને અહીં મુકવામાં આવ્યો છે.પુસ્તક પ્રાપ્તિની વિગત લેખના અંતમાં આપવામાં આવી છે.- નિતિન પટેલ)
સાખીયુક્ત રમૂજી નાટ્યાત્કમક કથાગીતનો,પૂર્વ પરંપરામાં નવું પોષણ પામીને વિકસેલો અને લોકપ્રિય બનેલો એક પ્રકાર એટલે સનેડો. વિશેષત: ઉત્તર ગુજરાતમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા,લોકરંજક તત્વો,વિશિષ્ઠ કથા વસ્તુ અને લોક ઢાળ ધરાવતા આ આધુનિક પ્રકારનાં મૂળ પ્રાચિન-મધ્યકાલીન રમૂજી નાટ્યાત્મક ગીતોની પરંપરામાં છે.
સનેડોની વ્યુત્પત્તિ સંસ્ક્રુત શબ્દ ‘સ્નેહ’ને ‘ડો’ પ્રત્યય લગાડીને થઈ છે ‘સ્નેહ’ નું ‘સનેહ’ થયું. તેને વાત્સલ્ય –તિરસ્કારસૂચક ‘ડો’ પ્રત્યય લાગતાં સનેહડો > સનેડો થયું
આ પ્રકારનાં મૂળ સત્તરમી સદી જેટલાં તો ઉંડા છે જ અને તેના પ્રસાર-પ્રસ્તાર ઉત્તર ગુજરાતથી માંડીને છેક મારવાડ-રાજસ્થાન સુધી થયો છે.આ ઉપહાસાત્મક ને નાટ્યાત્મક કથા-ગીત પ્રકારનું નામ.તે સમયે નેહડો > નેડો એમ થયું છે.
ભવાઈ, કઠપૂતળી અને એવી લોકમનોરંજક કલાઓનો એક હેતુ લોકોને સદ્દબોધ,શિક્ષણ આપવાનો હતો. આથી જ્યારે કોઈ આડાસબંધના અવૈધ પ્રેમસબંધની ઘટના બનતી ત્યારે આવી ઘટનામાં પાત્રોની ઠઠ્ઠા-મશ્કરી કરતાં ઉપહાસાત્મક કટાક્ષપૂર્ણ કથાકાવ્યો લખાતાં અને તે વિશિષ્ઠ ઢાળમાં ન્રુત્યાત્મક રજૂઆત પામતા.આવા ગીતોમાં બનતી ઘટનાઓને દોહરાની સાખીઓમાં વર્ણવવામાં આવતી હતી.આવું એક કટાક્ષસભર ગીત બાવા અને વાણિયણના અનૈતિક પ્રેમનું હતું. એનો ઢાળ પણ આજે સાંભળવા મળતાં સનેડો જેવો જ હતો અને એમાં પણ વચ્ચે વચ્ચે સાખીઓ આવે છે.એમાં એક સાખી આવી હતી.જે અન્યનો પણ પરિચય આપે છે.:
વાણિયો લાવે ટોપરાં,બાવો લાવે ગોળ !
ટોપરાંના તો ગળે કૂચા વળે,ગળ્યો લાગે છે ગોળ
રે બાવાજી ! હું તો તમારી ચેલી.
આ ગીત અને એનો ઢાળ એટલો તો લોકપ્રિય અને પરિચિત હતો કે જૈનસ્ત્રોતના એક રાસના ગેય ઢાળમાં ‘હું તો થારી ચેલી ગુરુજી ! ‘ એવો ગાન નિર્દેશ થયો છે. ખૂબ જ પ્રચલિત ગીત અને તેનું જ ઢાળ નિર્દેશમાં ઉદાહરણ આપવામાં આવતું હતું.આના આધારે કહી શકાય કે આ ગીત ગુજરાત-રાજસ્થાનમાં પણ પ્રખ્યાત હતું અને તેનો ઢાળ સુપરિચિત બની ગયો હતો.
આ પછીની ભવાઈમાં તથા દેશી નાટકોની ઇંંટરલ્યૂડ જેવી રચનાઓમાં લંગડો જમાદાર અને મોચણનો નેડો ગવાતો જેમાં “મને મોચણને વટલાવી જમાદાર.નેડો લાગ્યો રે તારા નામનો રે !” – એમ ગવાતું ને એની પાછળ લંગડાતો જમાદાર ગાતો ગાતો પ્રવેશતો: “ખમ્મા મોચણ ખમ્મા તને ઘણી ખમ્મા ! “
આ ગીત પ્રકારમાં ગાનઢાળમાં ઉત્તર ગુજરાતના લોકગીત ગાયક મણિરામ બારોટે સનેડો ગાયો અને તે એટલો લોકપ્રિય અને રંજક બન્યો કે અબાલ-યુવાનો વિવિધ નિમિત્તે આ ગીત ગાવા લાગ્યા ને કેસેટની માંગ એટલી વધી કે પધકારો પાસે નવા નવા સનેડા લખાવાયા અને તે આ મૂળ ઢાળમાં સાખી સાથે ગવતાં થયા. ૨૦૦ -૨૫૦થી વિશેષ રચનાઓ અસ્તિત્વ માં છે.
[કુલ પાન : 274. (પાકું પૂઠું). કિંમત રૂ. 175. પ્રાપ્તિસ્થાન : ગુર્જર એજન્સી,રતનપોળ નાકા સામે,ગાંધીમાર્ગ. અમદાવાદ 380001. પ્રકાશક.હસુ યાજ્ઞિક.૧-પદ્માવતી બંગલો,ભાવિન વિધ્યાવિહાર સામે,પાનેતર પાર્ટી પ્લોટ પાછળ થલતેજ અમદવાદ.]